Theo ILO, việc điều chỉnh lương tối thiểu không tác động đáng kể đến mức độ việc làm hoặc hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Ảnh minh hoạ

Báo cáo mới nhất của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về tác động của lương tối thiểu tại Việt Nam phác họa một bức tranh toàn diện về mối quan hệ giữa chính sách tiền lương và vận hành doanh nghiệp.

Theo báo cáo cho rằng, kể từ khi cơ chế đối thoại xã hội 3 bên được thiết lập từ năm 2013, lương tối thiểu không chỉ đóng vai trò bảo vệ nhóm lao động yếu thế mà còn trở thành yếu tố buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh để thích ứng với môi trường chi phí thay đổi.

Theo báo cáo của ILO, tỷ lệ lao động hưởng lương dưới mức tối thiểu tương đối thấp, khoảng 3,8% đối với nhóm làm việc ít nhất 35 giờ mỗi tuần trong năm 2023. Lao động nữ, lao động lớn tuổi và lao động có trình độ thấp vẫn là nhóm dễ bị tổn thương hơn trên thị trường lao động.

Ở góc độ doanh nghiệp, báo cáo của ILO cho rằng các điều chỉnh lương tối thiểu trong giai đoạn 2012-2023 không gây ra tác động tiêu cực đáng kể đến tổng thể việc làm hay các chỉ số hiệu quả như doanh thu và lợi nhuận.

Phân tích định lượng từ Điều tra lao động - việc làm và tổng điều tra doanh nghiệp cho thấy, việc tăng lương tối thiểu không làm thay đổi đáng kể tỷ lệ thất nghiệp hoặc thời giờ làm việc. Báo cáo lý giải, mức lương tối thiểu hiện hành vẫn thấp hơn mức lương thực trả trên thị trường, do đó các điều chỉnh chưa tạo ra cú sốc lớn đối với chi phí doanh nghiệp.

Tuy nhiên, báo cáo cũng nhấn mạnh rằng, khi phân tích ở cấp độ vi mô, áp lực chi phí đối với doanh nghiệp là hiện hữu, bởi vệc tăng lương tối thiểu làm tăng trực tiếp chi phí lao động và nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội. Đối với các ngành thâm dụng lao động như dệt may và chế biến thủy sản, ngay cả mức điều chỉnh nhỏ cũng có thể khiến tổng chi phí nhân công tăng đáng kể. Không chỉ dừng ở đó, việc điều chỉnh lương tối thiểu còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa, buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh mặt bằng lương cho các nhóm lao động khác nhằm duy trì chênh lệch kỹ năng và ổn định tâm lý nhân sự.

Báo cáo của ILO cũng ghi nhận tác động gián tiếp của chính sách này đến chi phí đầu vào. Khi chi phí lao động tăng, các nhà cung cấp nguyên vật liệu cũng điều chỉnh giá, làm tăng thêm áp lực chi phí cho doanh nghiệp sản xuất. Trong bối cảnh giá hợp đồng với đối tác quốc tế thường cố định, doanh nghiệp Việt Nam gặp khó trong việc chuyển phần chi phí tăng thêm vào giá bán. Điều này làm gia tăng rủi ro suy giảm năng lực cạnh tranh so với các quốc gia có chi phí lao động thấp hơn.

Trước áp lực này, ILO ghi nhận xu hướng doanh nghiệp lựa chọn duy trì việc làm và bảo đảm chi trả lương thay vì cắt giảm lao động. Nhiều doanh nghiệp đã chuyển sang đầu tư công nghệ và tự động hóa nhằm nâng cao năng suất.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp dệt may đã triển khai hệ thống băng chuyền tự động, qua đó giảm một nửa số lao động cần thiết cho khâu đóng gói. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng thực hiện rà soát và cắt giảm các chi phí không thiết yếu như điện, nước, văn phòng phẩm để cân đối nguồn lực chi trả lương.

Sự chuyển dịch này phản ánh một thực tế: lợi thế chi phí lao động thấp không còn là yếu tố cạnh tranh bền vững. Doanh nghiệp buộc phải nâng cao năng suất và tối ưu vận hành để thích ứng với xu hướng tăng lương.

Từ phía người lao động, báo cáo của ILO cho rằng tác động của việc tăng lương tối thiểu thể hiện rõ hơn ở khía cạnh dài hạn. Mặc dù thu nhập danh nghĩa của người lao động có thể tăng thêm, nhưng mức lương hiện tại vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sinh hoạt, đặc biệt tại khu vực đô thị và với lao động di cư.

Từ các phân tích trên, báo cáo của ILO đưa ra một số định hướng chính sách, gợi ý cần xây dựng lộ trình điều chỉnh lương tối thiểu có tính dự báo để doanh nghiệp chủ động trong kế hoạch sản xuất kinh doanh. Đồng thời, kiểm soát lạm phát được xem là yếu tố quan trọng nhằm bảo đảm mức tăng lương danh nghĩa chuyển hóa thành cải thiện thu nhập thực tế.

Ngoài ra, ILO cũng khuyến nghị kết hợp chính sách lương tối thiểu với các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng suất quốc gia, bởi tiền lương có mối liên hệ chặt chẽ với năng suất, công nghệ và trình độ kỹ năng lao động, do đó cần có cách tiếp cận tổng thể thay vì tách rời từng chính sách.

Cùng với đó, việc tăng cường cơ chế thương lượng tập thể sẽ giúp điều chỉnh các chính sách lương tối thiểu phù hợp với các mục tiêu lao động và kinh doanh rộng hơn, giúp cơ chế thiết lập tiền lương tăng thêm hiệu quả.